English

یدالله ثمره

آواشناسی، واج‌شناسی و عضو فرهنگستان زبان و ادب

زادروز: 10 اردیبهشت 1311

زادگاه: کرمان

وفات: 3 اسفند 1397

محل دفن: تهران

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها خدمات علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 19 آذر 1399 ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران زمین معرفی کرد

زندگی‌نامه

وی در شهر کرمان، در یک خانواده فرهنگی متولد شد. پدرش مدیر مدرسه و مادرش، معلم بودند. تحصیلات اولیه‌ را در خانواده پیش آنان شروع کرد. مدتی از دوره تحصیلات ابتدایی را در کرمان گذراند. اما با انتقال پدر به یکی از مدارس سیرجان ـ که به مدیریت آن مدرسه رسید ـ تا ششم ابتدایی در آن مدرسه به تحصیل پرداخت. بعد وارد دبیرستان شد، سه سال اول آن را در شهر سیرجان در دبیرستان پدر تمام کرد. دانشسرای مقدماتی را هم در کرمان به پایان رسانید و در رشته ادبی دیپلم گرفت. در مهرماه 1329ش به عنوان آموزگار پایه یک به خدمت وزارت فرهنگ آن زمان و آموزش و پرورش امروز درآمد. در 1336ش به تهران آمد و در کنکور دانشگاه تهران در سه رشته ادبیات فارسی، باستان‌شناسی و حقوق شرکت کرد و در هر سه رشته قبول شد ولی از بین آنها ادبیات فارسی را انتخاب کرد. در 1338 همکاری خود را با لغت‌نامه دهخدا آغاز نمود و حرف «هـ» را تألیف کرد. در 1339ش، با کسب رتبه اول، از دانشکده ادبیات دانشگاه تهران لیسانس ادبیات فارسی گرفت. در اواسط سال 1341، با استفاده از بورس تحصیلی شاگرد اولی، از طرف دولت به انگلستان رفت و در دانشگاه لندن در رشته زبان‌شناسی تحصیل کرد. ثمره خود درباره علل انتخاب این رشته می‌گفت: « این انتخاب به تشویق دکتر مقدم، دکتر خانلری و دکتر کیا بود. زیرا اعتقاد داشتند چون ما متخصص زبان‌شناسی نداریم و این رشته در آینده مطمئناً در ایران تأسیس خواهد شد، برای تدریس آن به متخصص و مدرس نیاز داریم. از سوی دیگر، خودم هم به زبان و زبان‌شناسی گرایش داشتم. زیرا قبل از رفتن به لندن، مقداری کارهای زبان‌شناختی در ایران کرده و سابقه‌ای در فرهنگ‌نویسی (تألیف حرف «ح»  لغت‌نامه دهخدا و مشارکت در تألیف فرهنگ معین) نیز داشتم که موجب گرایش بیشترم به زبان‌شناسی شد». 
ثمره در یونیورسیتی کالج برای دوره فوق‌لیسانس وارد گروه زبان عمومی شد. دو سال در آنجا درس خواند و از محضر استادانی چون پروفسور گیمسون، پروفسور اوکانر، پروفسور هلیدی، پروفسور آرنولد و پروفسور روبینز بهره برد. بعد از دو سال تحصیل در دوره فوق‌لیسانس و گذراندن واحدهای عمومی، برای دوره تخصصی به گروه آواشناسی رفت و دوره دکتری زبان‌شناسی در تخصص آواشناسی و واج‌شناسی را گذراند. استاد راهنمای رساله دکتری او پروفسور اوکانر، و استادان مشاورش نیز پروفسور گیمسون و پروفسور آرنولد بودند. ثمره سرانجام به عنوان اولین ایرانی در 1968م از دانشگاه لندن دكترای زبان‌شناسی عمومی با تخصص آواشناسی و واج‌شناسی را اخذ کرد. پس از بازگشت به وطن، در 1347 وارد گروه زبان‌شناسی دانشگاه تهران شد و به تدریس آواشناسی و واج‌شناسی پرداخت. در 1348سرپرست واحد انتشارات و گزارش‌های مؤسسه تحقیقات و برنامه‌ریزی علمی و آموزشی شد. در 1350به همکاری با فرهنگستان زبان ایران پرداخت و پژوهشگاه گویش‌شناسی را تأسیس و مدیریت زبان‌شناختی طرح «فرهنگ‌ساز»را عهده‌دار گردید. همچنین آزمایشگاه زبان را هم در فرهنگستان و هم در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران راه‌اندازی کرد. در همین سال درجه استادیاری گرفت. در 1351 مدیرگروه علوم انسانی انستیتو علوم بیمارستانی و در 1352عضو دائم انجمن آواشناسی بین‌المللی IPA شد. در 1354 با دکتر ایران کلباسی ازدواج کرد. در همین سال با فرهنگستان و طرح «فرهنگ‌ساز» ارتباط خود را قطع نمود. در 1361 در چهارمین کنگره جهانی آواشناسان ژاپن شرکت نمود. در 1363 درجه دانشیاری گرفت و در 1365 برنده جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برای ترجمه کتاب زبان‌های خاموش با همکاری دکتر بدرالزمان قریب شد. در 1369به درجه استادی ارتقا یافت و در 1370 مدیرگروه زبان‌شناسی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران شد. در 1371 سفری به هندوستان رفت و در هشتمین سمینار بازآموزی استادان زبان و ادبیات فارسی سخنرانی کرد. دکتر ثمره سرانجام در 1376 بازنشسته شد و خود در این باره می‌گفت:«من در نهایت شور و شوق و علاقه مشغول تدریس و کار دانشگاهی بودم که ناگهان حکم بازنشستگی به دستم رسید. یادم هست که وسط ترم بود و من داشتم برای رفتن به سر کلاس آماده می‌شدم که حکم بازنشستگی‌ام را توی صندوقچه‌ام دیدم. بعد رفتم کلاس و حکم بازنشستگی را برای دانشجویانم خواندم و دیدم که همه تعجب کرده‌اند. به هر حال بازنشستگی یک امر طبیعی است، منتها به شرط آن‌که به‌موقع باشد. من زمانی بازنشسته شدم که هنوز خیلی نیرو و شوق به کار داشتم. این ماجرا مربوط می‌شود به اردیبهشت سال 1376 و من از آن تاریخ تا امروز همچنان با شور و شوق بسیار کار می‌کنم و امیدوارم بتوانم تا چند سال دیگر هم کار بکنم. من حتی آرزو دارم که در راه دانشگاه بیفتم و بمیرم و نه بر اثر بیماری در رختخواب. من عاشق تدریس و دانشگاه و دانشجویانم هستم. من هنوز با دانشجویان سی‌سال پیش خودم رابطه دوستی و رفاقت دارم. به هر حال از زمان بازنشستگی‌ام تا امروز دیگر به دانشکدة ادبیات نرفته‌ام تا به اصطلاح دیداری از دانشکده بکنم. من 30 سال در این دانشکده کار کردم، گروه زبان‌شناسی را از گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی جدا کردم و برنامه‌هایش را تنظیم کردم، اولین مدیرگروه زبان‌شناسی همگانی بودم و در مدت پنج‌سالی که مسئولیت گروه را به عهده داشتم، آن را مبدل به گروهی فعال و بسیار بانشاط کردم؛ و در طی این مدت، علاوه بر کارهای اجرایی و تدریس، به تألیف و ترجمه و فعالیت‌های پژوهشی بسیار اشتغال داشتم».
استاد ضمن خدمات آموزشی دانشگاهی، در سازمان جغرافیایی کشور، در اجرای طرح گردآوری گویش‌ها، فعالیت‌های سازنده‌ای نیز داشت. در طرح نمونه‌برداری از گویش‌های روستاها که با کمک وزارت جهاد و کشاورزی انجام می‌گرفت، عضو مؤثری بود. در سازمان استاندارد جهانی و در همکاری با ISO موفق شد خط فارسی را مستقل از خط عربی معرفی کند. در طرح کاشت حلزونی گوش برای بهبود شنوایی ناشنوایان، تعیین میزان سنجش شنوایی به عهده او بود. 
درواقع او پس از بازنشستگی نیز همچنان پویا کار تدریس و فعالیت کارهای علمی و فرهنگی خود را ادامه داد. چندین سال در دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تدریس کرد. در 1381 انجمن زبان‌شناسی ایران را تأسیس و رئیس آنجا شد. در 1382 عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی گردید. در 1383 مدال زرین دانشگاه تهران را دریافت کرد و مدیرگروه گویش‌ها و لهجه‌های ایرانی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و در 1392 عضو شورای بنیاد سعدی شد. در 1396 طی مراسم بزرگداشتی در دانشگاه پیام نور و پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی مورد تقدیر قرار گرفت.
دکتر ثمره در تهران درگذشت. وی را باید یکی از بنیانگذاران رشته زبان‌شناسی در ایران به‌شمار آورد. علاوه بر دهها مقاله ارزنده‌ای که در مباحث زبان‌شناسی از او باقی مانده، مجموعه 5 جلدی «آزما» تأثیرگذارترین اثر اوست.
انجمن آثارومفاخر فرهنگی به پاس سالها فعالیت علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 19 آذرماه 1399 ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران‌زمین معرفی کرد.
 

دکتر ثمره از نگاه بزرگان

ـ دکتر ژاله آموزگار: «در ورای همه فعالیت‌های علمی، او شخصیتی مهربان و انسانی داشت. عاشق ایران و فرهنگستان ایران و زبان فارسی بود و در طول خدمات دانشگاهی‌اش از هیچ کوششی در این راه فروگذار نکرد. او در کسوت علمی و در کارهای آموزشی بسیار مسئول و وظیفه‌شناس و موفق بود. هرگز از کلاس‌هایش غیبت نمی‌کرد و کارهایش را جدی می‌گرفت. خطی خوش داشت، فصیح می‌نوشت، با شعر کهن آشنا بود و شعر نوپردازان را هم دوست داشت و به خاطر می‌سپرد. حافظه‌ای بی‌نظیر داشت قصیده بلند بالایی را یک یا دو بار می‌شنید به خاطر می‌سپرد و بازگو می‌کرد. روحی زلال داشت و هرگز کینه‌ای از کسی به دل نمی‌گرفت. او عاشق تدریس و محیط دانشگاه بود با همه توانش گروه زبان‌شناسی را استقلال بخشید و پدر زبان‌شناسی لقب گرفت». 


ـ دکتر مهردادنغزگوی کهن: «زندگی علمی زنده‌یاد دکتر یدالله ثمره، استاد گروه زبان‌شناسی دانشگاه تهران دارای دو جنبه درخشان بود. ایشان هم به لحاظ تدریس استادی بی‌نظیر بودند و هم به لحاظ تحقیق و ارائه نظرات بدیع علمی. تا آنجایی که می‌دانم هیچ استاد آواشناس ایرانی به اندازه ایشان تسلط بر درک، توصیف و تولید آواهای زبان‌های مختلف و ناآشنا نداشت و شاید هنوز هم ندارد.».


ـ دکتر ایران کلباسی: «زندگی مشترک ما در حقیقت یک زندگی علمی بود. صحبت‌های ما در خانه معمولاً دربارۀ همزه، هجا، واج، آوا، واژه، تکواژ، آواشناسی و زبان‌شناسی و جز آن بود. وقتی در خانه بودیم هر کس به کار علمی خود مشغول بود، می‌خواند و می‌نوشت و از بحث‌ها و گفت‌وگوهای رایج سایر خانه‌ها در اینجا خبری نبود.»


ـ دکتر محمود بی‌جن‌خان: «خُلق و خوی دکتر ثمره با دانشجویان و همکارانش منحصربه‌فرد بود، زیرا محور اصلی تعاملش با دیگران فقط انسانیت و شرافت بود و لاغیر. به‌هیچ‌وجه مسائل ظاهری، سیاسی و اعتقادی را در قضاوت‌های خود نسبت به دیگران دخالت نمی‌داد. اگر از کسی نقطه ضعفی می‌دید، در خفا او را همچون پدری مهربان و با صدایی دلنشین نصیحت می‌کرد. درعین‌حال که از دانشجویش کار و تحقیق جدی می‌خواست، با او رفیق و صمیمی می‌شد تا جایی که جویای حال خانواده‌اش شود و برای تشویق او به کار و تحقیقِ بیشتر دیروقت به او زنگ بزند. اگر از همکار خود نقطه ضعفی در تدریس می‌دید، دلسوزانه او را متذکر می‌شد و برای رفع اشکالاتش او را راهنمایی می‌کرد. استاد ما روح بزرگ و سعه صدر کم‌نظیری داشت و از روی بزرگواری در خفا کارهای اداری همکاران و دانشجویانش را در سطح دانشکده و دانشگاه پیگیری می‌کرد». 

دکتر رضا نیلی‌پور: «زنده‌یاد استاد یدالله ثمره بدون شک یکی از استادان پیشتاز در پیشبرد مطالعات زبان‌شناسی نوین در ایران است. اگرچه ایشان در حوزه‌های مختلف زبان‌شناسی آثار پرارزشی از خود به جای گذاشته است. یکی از آثار ماندگار علمی و بی‌همتای ایشان در زبان‌شناسی نوین فارسی که هم از نظر روش‌شناختی و دقت نظر و هم از نظر گستره بحث در روزآمد کردن ساخت آوایی زبان فارسی همچنان بی‌همتا مانده، آواش‍ن‍اس‍ی‌ زب‍ان‌ ف‍ارس‍ی، آواه‍ا و س‍اخ‍ت‌ آوای‍ی‌ ه‍جا است».


ـ دکتر یحیی مدرسی : «در میان آثار دکتر ثمره، مجموعه آموزش زبان فارسی به خارجیان، شاید از بقیه شناخته‌شده‌تر باشد، اما باید دانست که این تنها یکی از آثار ارزشمند استاد است که در طول چند دهه گذشته نقشی تأثیر‌گذار و درخور توجه در عرصه آموزش زبان فارسی به خارجیان بازی کرده است. به سخن دیگر، این مجموعه را باید یکی از نخستین آثاری دانست که در گسترش قلمروی زبان فارسی و فرهنگ ایرانی در بیرون از مرزهای ایران سهم داشته است».
 

کتاب‌ها

1. آم‍وزش‌ زب‍ان‌ ف‍ارس‍ی‌، راه‍ن‍م‍ای‌ ت‍دری‍س/تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اداره کل روابط و همکاری¬های بین‌الملل ، 1372.‬ (این کتاب تاکنون به زبان¬های فرانسه، آلمانی، روسی، اسپانیایی، ترکی استانبولی، هندی و… ترجمه شده ‌است‬).
 2. آم‍وزش‌ زب‍ان‌ ف‍ارس‍ی / ت‍ه‍ران‌‬: وزارت‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و ارش‍اد اس‍لام‍ی‌، اداره‌ ک‍ل‌ رواب‍ط و ه‍م‍ک‍اری¬های‌ ب‍ی‍ن‌ال‍م‍ل‍ل‌، ۱۳۶۸‎‏.‬ ( این کتاب یک دوره ۵ جلدی است که به زبان فارسی و انگلیسی نوشته شده و تاکنون به ۱۶ زبان ترجمه شده‌است).‬‬‬‬‬‬‬‬‬
3. آم‍وزش‌ زب‍ان‌ ف‍ارس‍ی‌، دوره مقدماتی /ت‍ه‍ران‌ : ان‍ت‍ش‍ارات‌ ب‍ی‍ن‌‌ال‍م‍ل‍ل‍ی ‌‌ال‍ه‍دی‌‬‏‫‏، ۱۳۸۴.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
4. آواش‍ن‍اس‍ی‌ زب‍ان‌ ف‍ارس‍ی‌ ، آواه‍ا و س‍اخ‍ت‌ آوای‍ی‌ ه‍ج‍ا/ وی‍راس‍ت‍ه‌ رض‍ا ن‍ی‍ل‍ی‌پ‍ور، ام‍ی‍د طب‍ی‍ب‌زاده‌ ، (وی‍راس‍ت‌ ۲ ) ، ت‍ه‍ران‌: م‍رک‍ز ن‍ش‍ر دان‍ش‍گ‍اه‍ی، 1378.‬‬
5. تحلیلی بر خطاهای دستوری در گفتار فارسی‌آموزان خارجی / یدالله ثمره، راضیه کاشفی‌خویشان، تهران:راضیه کاشفی‌خویشان‏‫، ۱۳۹۴‬.‬‬‬
6. دری‍چ‍ه‌ای‌ ب‍ه ‌زب‍ان‌ ف‍ارس‍ی‌، آم‍وزش‌ زب‍ان‌ ف‍ارس‍ی‌ از طری‍ق‌ زب‍ان‌ ق‍زاق‍ی‌ ب‍رای‌ دان‍ش‍ج‍وی‍ان‌ خ‍اورش‍ن‍اس‍ی‌ و زب‍ان‍ش‍ن‍اس‍ی‌ دان‍ش‍گ‍اه¬ه‍ای‌ ق‍زاق‍س‍ت‍ان‌/ ت‍أل‍ی‍ف‌ رس‍ت‍م‌اف‌، ی‍دال‍ل‍ه‌ ث‍م‍ره‌، ت‍ه‍ران‌: م‍وس‍س‍ه‌ ان‍ت‍ش‍ارات‌ ب‍ی‍ن‌ال‍م‍ل‍ل‍ی‌ ال‍ه‍دی‌، ۱۳۷۳.
7. راه‍ن‍م‍ای‌ زب‍ان‌ ف‍ارس‍ی‌، ک‍ت‍اب‌ درس‍ی‌ ب‍رای‌ دان‍ش‍ج‍وی‍ان‌ س‍ال‌ دوم‌ دان‍ش‍ک‍ده‌ه‍ای‌ خ‍اورش‍ن‍اس‍ی‌ و ف‍ی‍ل‍ول‍وژی‌ دان‍ش‍گ‍اه¬ه‍ای‌ ق‍زاق‍س‍ت‍ان‌/ مؤل‍ف‍ان‌ رس‍ت‍م‌اف‌ ل‌. ض‍ی‍اب‍ک‌پ‍ور، ی‍دال‍ل‍ه‌ ث‍م‍ره‌، ت‍ه‍ران‌: م‍وس‍س‍ه‌ ان‍ت‍ش‍ارات‌ ب‍ی‍ن‌ال‍م‍ل‍ل‍ی‌ ال‍‍ه‍دی‌، ۱۳۷۳.
8. زب‍ان‍ه‍ای‌ خ‍ام‍وش‌/ ی‍وه‍ان‍س‌ ف‍ری‍دری‍ش‌؛ مترجمان‌ ی‍دال‍ل‍ه‌ ث‍م‍ره‌، ب‍درال‍زم‍ان‌ ق‍ری‍ب‌ ؛ وی‍راس‍ت‍ار س‍ه‍ی‍لا ص‍ارم‍ی‌ ، ت‍ه‍ران‌: پ‍ژوه‍ش‍گ‍اه‌ ع‍ل‍وم‌ ان‍س‍ان‍ی‌ و م‍طال‍ع‍ات‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌، ۱۳۸۱.
9. سبک¬شناسی زبان/ تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی. روابط عمومی، ۱۳۸۶ .
10. الصوتیات و اللغه الفارسیه/ تألیف یدالله ثمره ؛ ترجمه و تقدیم حمدی ابراهیم حسن؛ مراجعه و تصدیر محمد نورالدین عبدالمنعم، قاهره: للمجلس الاعلی للثقافه، ۲۰۰۵م.= ۱۳۸۴ش.
11. ن‍ظام‌ آوای‍ی‌ زب‍ان‌، ن‍ظری‍ه‌ و ت‍ح‍ل‍ی‍ل‌/ لاری‌. ام‌. ه‍ای‍م‍ن‌؛ ت‍رج‍م‍ه‌ ی‍دال‍ل‍ه‌ ث‍م‍ره‌، تهران: ف‍ره‍ن‍گ‌ م‍ع‍اص‍ر، ۱۳۶۸. (چاپ بعدی ان‍ت‍ش‍ارات‌ ب‍ی‍ن‌ال‍م‍ل‍ل‍ی‌ ال‍ه‍دی‌، ۱۳۸۳).
12. ترجمه وابسته‌های پیشرو اسم در زبان انگلیسی ( بر اساس نظریه دستور گشتاری نوام چامسکی)‬/ فریبا طیب‌نما؛ با مقدمه‌ای از یدالله ثمره، تهران، فرهنگ زبان، ‏‫۱۳۸۸‬.‬‬‬

 

مقاله‌ها

1. «شهیدی استاد بی‌بدیل و بسیار منضبطی بود»،  گزارش فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، زمستان 1386 ، ش 7، صص 24 - 24. 
2. «سبک شناسی زبان»، گزارش فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، پاییز 1386 ، ش  6 ‏، صص 54 - 56. 
3. «مصاحبه¬ای با استادان زبان¬شناسی»، مصاحبه¬شونده یدالله ثمره؛ سیدعلی میرعمادی؛ فرج الله خداپرستی؛ محمد دبیر مقدم؛ مصاحبه کننده وحیدرضا نعیمی،  دانشگاه انقلاب ، بهمن و اسفند 1369 ، ش  82 و 83،  صص 60 – 66.
4. «تحلیل ساختاری فعل در گویش گیلکی کلاردشت»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران،  پاییز 1367، سال بیست و ششم ، ش  1 و 2 و 3 و 4 ،  صص 169 – 187.
5. «پاره¬ای ویژگی¬های دستوری گویش دری، گونه زین¬آبادی»،  دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران،  زمستان 1354، سال بیست و دوم، ش 4 ، صص 51 – 77.
6. «تحلیل سبکی حافظ و معرفی غزلی تازه منسوب به او»،  دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران ، پاییز و زمستان 1354، سال بیست و دوم ، ش  3 و 4 ،  صص 285 – 301. 
7. «ابن حوقل و بحر فارس»،  وحید ، فروردین 1351 ، ش  100 ، صص  105 - 114.
8. «ساختمان واجی (وند) در فارسی تهران»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران ، اسفند 1350، سال هجدهم، ش  3 ، صص 29 – 38.
 

جوایز و افتخارات

- دريافت لوح تقدير از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي براي ترجمه كتاب زبانهاي خاموش در دوره پنجم كتاب سال جمهوري اسلامي ايران.
 - تنديس سخن ،دانشگاه علامه طباطبائي در سال 1383.
 - مدال زرين دانشگاه تهران در سال 1385 به مناسبت تجليل و قدرداني از خدمات علمي.